Çalışma hayatında sosyal güvenlik hakları açısından hayati öneme sahip kavramlardan biri prime esas kazançtır. İşveren ile çalışan arasındaki ilişkide SGK’ya bildirilen bu tutar, hem bugünü hem de geleceği doğrudan etkiler. Peki prime esas kazanç nedir ve çalışanların emeklilik haklarını nasıl belirler? Bu kapsamlı rehberde, PEK’in tüm yönlerini, güncel 2025 rakamlarını ve mahkeme kararlarını detaylıca inceleyeceğiz.
Prime Esas Kazanç Nedir?
Prime esas kazanç (PEK), bir çalışanın Sosyal Güvenlik Kurumu‘na (SGK) bildirilen ve sosyal sigorta primlerinin hesaplanmasında temel alınan brüt gelir toplamıdır. Bu kavram, sadece çalışanın aldığı maaşı değil, aynı zamanda iş sözleşmesi kapsamında elde ettiği belirli ek ödemeleri de kapsar.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu‘na göre, SGK prime esas kazanç üzerinden malullük, yaşlılık, ölüm sigortası, hastalık sigortası ve iş kazası-meslek hastalığı sigortası primleri hesaplanır. Bu nedenle PEK, çalışanların sosyal güvenlik haklarının belirlenmesinde temel ölçüttür.
Prime Esas Kazanç ve Brüt Ücret Farkı
Prime esas kazanç brüt ücret midir? sorusu sıkça karışıklığa yol açar. Hayır, PEK her zaman brüt ücretin tam olarak kendisi değildir. Brüt maaş çalışanın aylık gelirinin vergiler ve kesintiler önceki toplam tutarıdır. Ancak prime esas kazanç hesaplama işleminde, brüt ücrete ek olarak bazı ödemeler dahil edilirken, bazıları istisna tutulur.
Prime Esas Kazanç Neleri Kapsar?
Prime esas kazançlar nelerdir? sorusuna yanıt vermek için SGK mevzuatında belirtilen kapsam incelenmeli. İşte prime esas kazanca dahil olan ve olmayan ödemeler:
Prime Esas Kazanca Dahil Olan Ödemeler:
- Aylık brüt ücret: Çalışanın temel maaşı
- Fazla mesai ücreti: Normal çalışma süresinin ötesinde yapılan çalışmalara ait ödemeler
- Prim ve ikramiyeler: Performansa bağlı veya düzenli ödenen primler
- Yol parası: Belirli sınırların üzerindeki ödemeler
- Sosyal haklar: Belirli sınırları aşan yardımlar
- Huzur hakkı: Yönetim kurulu üyelerine ödenen tutarlar
Prime Esas Kazanca Dahil Olmayan Ödemeler:
- Yemek yardımı: 2025 yılı için günlük 158 TL’ye kadar olan nakdi veya ayni yemek bedelleri
- Aile yardımı: Aylık 2.600,55 TL’ye kadar olan ödemeler
- Çocuk yardımı: Her çocuk için aylık 520,11 TL’ye kadar olan yardımlar
- Doğum, ölüm, evlenme yardımları: Sosyal içerikli tek seferlik ödemeler
- İşe gidiş-geliş servisi: Toplu taşıma veya servis hizmeti
- İş elbisesi: Çalışanın görevini yerine getirmesi için sağlanan kıyafetler
- Kıdem ve ihbar tazminatı: İş ilişkisinin sona ermesinde ödenen tutarlar
2025 Yılı Prime Esas Kazanç Taban ve Tavan Sınırları
SGK, her yıl asgari ücret artışına paralel olarak prime esas kazanç alt sınırı ve üst sınırını belirler. 2025 prime esas kazanç sınırları şu şekildedir:
| Dönem | Günlük Alt Sınır | Günlük Üst Sınır | Aylık Alt Sınır | Aylık Üst Sınır |
|---|---|---|---|---|
| 1 Ocak – 31 Aralık 2025 | 866,85 TL | 6.501,38 TL | 26.005,50 TL | 195.041,40 TL |
Prime Esas Kazanç Alt Sınırı Nasıl Belirlenir?
Prime esas kazanç alt sınırı, 5510 sayılı Kanun‘un 82. maddesine göre asgari ücretin otuzda birine eşittir. Yani basamak değeri olarak asgari ücret belirleyicidir. 2025 yılında günlük asgari ücret 866,85 TL olduğu için, SGK prime esas kazanç taban değeri de bu tutardır.
Aylık prime esas kazanç alt sınırı ise 866,85 TL x 30 gün = 26.005,50 TL olarak hesaplanır.
Prime Esas Kazanç Üst Sınırı (Tavan)
SGK prime esas kazanç tavan değeri, günlük kazanç alt sınırının 7,5 katıdır. Bu durumda 2025 için:
- Günlük üst sınır: 866,85 TL x 7,5 = 6.501,38 TL
- Aylık üst sınır: 6.501,38 TL x 30 gün = 195.041,40 TL
Bu sınır, yüksek gelirli çalışanlar için önem taşır. Örneğin aylık 250.000 TL brüt maaş alan bir yönetici olsa dahi, SGK’ya prime esas kazanç tavan tutarı olan 195.041,40 TL üzerinden bildirim yapılır.
Prime Esas Kazanç Nasıl Hesaplanır?
Prime esas kazanç hesaplama işlemi, çalışanın tüm gelir kalemlerinin dikkate alınmasıyla gerçekleşir. İşte adım adım hesaplama yöntemi:
Hesaplama Adımları:
- Brüt ücret belirlenir: Çalışanın temel maaşı
- Ek ödemeler eklenir: Prim, ikramiye, fazla mesai
- İstisna tutarlar çıkarılır: Yemek, aile, çocuk yardımlarının muaf kısımları
- Alt-üst sınır kontrolü yapılır: Hesaplanan tutar bu sınırlar içinde mi?
Prime Esas Kazanç Hesaplama Örneği
2025 yılı için somut bir örnek üzerinden prime esas kazanç hesaplama örneği yapalım:
Ahmet Bey’in Mart 2025 gelirleri:
- Brüt maaş: 60.000 TL
- Performans primi: 15.000 TL
- Fazla mesai ücreti: 8.000 TL
- Nakdi yemek yardımı: 4.740 TL (158 TL x 30 gün)
- Çocuk yardımı (2 çocuk): 1.040,22 TL
Hesaplama:
- Brüt gelir toplamı: 60.000 + 15.000 + 8.000 + 4.740 + 1.040,22 = 88.780,22 TL
- Yemek yardımı istisnası: 4.740 TL (tamamı muaf)
- Çocuk yardımı istisnası: 1.040,22 TL (tamamı muaf)
- Prime esas kazanç: 88.780,22 – 4.740 – 1.040,22 = 83.000 TL
Ahmet Bey’in hesaplanan kazancı 83.000 TL, 2025 yılı aylık alt sınırı (26.005,50 TL) ile üst sınırı (195.041,40 TL) arasında olduğu için, SGK’ya 83.000 TL üzerinden bildirim yapılır.
Prime Esas Günlük Kazanç Nedir?
Prime esas günlük kazanç, sigorta primlerinin gün bazında hesaplandığı tutardır. Bu değer, özellikle kısmi süreli çalışanlar veya ay içinde işe giriş-çıkış yapan çalışanlar için önemlidir.
Prime esas günlük kazanç şu formülle hesaplanır:
Günlük PEK = Aylık Prime Esas Kazanç ÷ 30
Örneğin, aylık prime esas kazancı 45.000 TL olan bir çalışanın günlük prime esas kazancı: 45.000 ÷ 30 = 1.500 TL‘dir.
Ek Gösterge Prime Esas Kazanç Nedir?
Ek gösterge prime esas kazanç, özellikle kamu çalışanları için önem taşır. Memurların maaş hesaplamalarında kullanılan ek gösterge, aynı zamanda sigorta primine esas kazanç tutarını da etkiler.
Ek gösterge prime esas kazanç basamak değeri arttıkça, hem prime esas kazanç tutarı hem de emeklilik maaşı yükselir. Kamu çalışanları için ek gösterge sistemi, SGK’ya bildirilen matrahın belirlenmesinde temel parametrelerden biridir.
Prime Esas Kazanç Ne İşe Yarar?
Prime esas kazanç ne işe yarar? sorusu, PEK’in çalışanlar için taşıdığı önemi anlamak açısından kritiktir. İşte prime esas kazancın temel işlevleri:
1. Emeklilik Maaşının Belirlenmesi
Emekli olduktan sonra alınacak aylık, çalışma süresince SGK’ya bildirilen prime esas kazanç tutarlarına göre hesaplanır. Emekli aylığı nasıl hesaplanır? sorusunun cevabı doğrudan PEK ile ilişkilidir.
Prime esas kazanç ne kadar yüksek olursa emekli maaşı da o kadar fazla olur. Yıllarca asgari ücretten bildirilen bir çalışan, yüksek maaş alsa bile emekli olduğunda düşük aylık alır.
2. Sosyal Güvenlik Haklarının Tespiti
- İş kazası ve meslek hastalığı ödenekleri
- Hastalık ve analık sigortası yardımları
- Geçici iş göremezlik ödeneği (Rapor parası hesaplama)
- Ölüm sigortasından gelir bağlanması
Tüm bu haklar, çalışanın SGK’ya bildirilen prime esas kazanç tutarı üzerinden hesaplanır.
3. İşsizlik Sigortası Tutarının Hesaplanması
İşsizlik sigortasından alınacak aylık, son 12 ayın ortalama prime esas kazancının belirli bir yüzdesi olarak ödenir. İlgili İşsizlik maaşı hesaplama
4. İşverenin Prim Yükünün Belirlenmesi
İşverenler, çalışanlarının prime esas kazanç tutarları üzerinden SGK’ya prim öderler. 2025 yılı için SGK prim oranları şu şekildedir:
| Sigorta Türü | İşçi Payı | İşveren Payı | Toplam |
|---|---|---|---|
| Genel Sağlık Sigortası | %5 | %7,5 | %12,5 |
| Malullük, Yaşlılık, Ölüm | %9 | %11 | %20 |
| İş Kazası ve Meslek Hastalığı | – | %2 | %2 |
| İşsizlik Sigortası | %1 | %2 | %3 |
| TOPLAM | %15 | %22,5 | %37,5 |
Prime Esas Kazanç Düşük Gösterilirse Ne Olur?
Bazı işverenler, SGK prim yükünü azaltmak amacıyla çalışanların prime esas kazanç tutarını gerçeğin altında bildirirler. Bu durum, çalışanlar açısından ciddi hak kayıplarına yol açar:
- Düşük emeklilik maaşı: Yıllarca yüksek maaş alsa bile, emekli olduğunda asgari ücrete yakın aylık alır
- Yetersiz hastalık ödenekleri: Hastalık durumunda alacağı günlük ödeneği düşük olur
- Düşük iş göremezlik tazminatı: İş kazası sonrası alacağı tazminat azalır
- Eksik işsizlik sigortası: İşten çıktığında alacağı aylık yetersiz kalır
Çalışan Ne Yapmalı?
Gerçek ücretinin altında prime esas kazanç bildirimi yapıldığını tespit eden çalışan, prime esas kazancın tespiti davası açabilir. Bu dava, hizmet tespit davası kapsamında değerlendirilir ve çalışanın gerçek ücretinin SGK’ya bildirilmesini sağlar.
Prime Esas Kazanç ile İlgili Mahkeme Kararları
Türkiye’de prime esas kazancın tespiti konusu, en sık görülen sosyal güvenlik uyuşmazlıklarından biridir. Yargıtay’ın bu konudaki emsal kararları, çalışanların haklarının korunmasında önemli rol oynar.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Kararı (2020/585 K.)
Yargıtay, gerçek ücretin ispatında yazılı delil başlangıcı bulunması halinde tanık beyanlarıyla ispat yapılabileceğine karar vermiştir. Karara göre:
“Ücret tutarı 5510 sayılı Kanun’un 82. maddesinde belirtilen sınırları aştığı takdirde, gerçek ücretin; sigortalının imzasını içeren aylık ücreti gösteren para makbuzları, banka kayıtları, ticari defter kayıtları, ücret bordroları gibi belgelerle kanıtlanması olanaklıdır. Yazılı delille ispat sınırının altında kalan miktar için tanık dinlenebileceği gibi, tespiti istenen miktar sınırı aşsa dahi varlığı iddia edilen çalışmanın öncesine ve sonrasına ait yazılı delil başlangıcı sayılabilecek belgeler bulunuyorsa tanık dinlenmesi mümkündür.”
Mahkeme Kararı Gereği Yapılan Ödemeler
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin bir kararında, mahkeme ilamıyla hak kazanılan fazla mesai ücretlerinin prime esas kazanca dahil edilmesi gerektiği belirtilmiştir. Ancak bu ödemelerin, ödemenin yapıldığı ayın prime esas kazancına dahil edilmesi, hizmet akdi sona ermişse son ayın kazancına eklenmesi gerektiği vurgulanmıştır.
İşe İade Kararları ve Prime Esas Kazanç
4857 sayılı İş Kanunu‘nun 21. maddesi uyarınca, feshin geçersizliğine karar verilen ve işe iade edilen işçilere ödenen en çok dört aya kadar ücret ve diğer haklar, akdin feshedildiği aydan başlanarak ilgili ayların prime esas kazançlarına dahil edilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Prime esas kazanç nedir kısaca?
Prime esas kazanç, çalışanın SGK’ya bildirilen ve sosyal sigorta primlerinin hesaplandığı brüt gelir toplamıdır. Aylık ücret, prim, ikramiye ve belirli yan ödemeleri kapsar.
2025 prime esas kazanç alt sınırı ne kadar?
2025 yılı için prime esas kazanç alt sınırı aylık 26.005,50 TL, günlük 866,85 TL‘dir.
Prime esas kazanç tavan 2025 ne kadar?
2025 yılı prime esas kazanç tavan tutarı aylık 195.041,40 TL, günlük 6.501,38 TL‘dir.
Asgari ücretlinin prime esas kazancı ne kadar?
Asgari ücretle çalışan bir kişinin 2025 yılında prime esas kazancı tam gün çalışıyorsa aylık 26.005,50 TL (brüt asgari ücret) üzerinden hesaplanır.
Prime esas kazanç ve brüt ücret aynı mıdır?
Hayır, her zaman aynı değildir. Brüt ücret temel maaşı ifade ederken, prime esas kazanç brüt ücrete ek olarak primler, ikramiyeler ve diğer ödemeleri de kapsayabilir. Ayrıca bazı ödemeler (yemek, aile yardımı gibi) belirli sınırlar dahilinde PEK’e dahil edilmez.
Prime esas kazanç nasıl öğrenilir?
Prime esas kazancınızı iki şekilde öğrenebilirsiniz:
- e-Devlet üzerinden: SGK hizmet dökümünüzde aylara göre bildirilen kazançları görebilirsiniz
- Maaş bordronuzdan: Bordronuzda “Prime Esas Kazanç” veya “PEK” başlığı altında görürsünüz
Prime esas kazancım düşük bildirildiyse ne yapmalıyım?
Gerçek ücretinizin altında bildirim yapıldığını tespit ederseniz, İş Mahkemesi’nde prime esas kazancın tespiti davası açabilirsiniz. Bu dava, hizmet tespiti davalarının bir türüdür ve son 5 yıllık dönem için açılabilir.
Yemek kartı prime esas kazanca dahil mi?
2025 yılında günlük 158 TL’ye kadar olan yemek kartı veya nakdi yemek ödemeleri prime esas kazanca dahil değildir. Bu tutarın üzerindeki kısım prime tabidir.
Prim gün sayısı ile prime esas kazanç aynı mı?
Hayır, farklı kavramlardır. Prim gün sayısı çalışanın kaç gün sigortalı çalıştığını gösterirken, prime esas kazanç bu günlere ait kazanç tutarını ifade eder. Her ikisi de emeklilik hesaplamalarında kullanılır.
Prime esas kazanç SGK prim hesabını nasıl etkiler?
SGK primleri, doğrudan prime esas kazanç üzerinden hesaplanır. Örneğin, 50.000 TL prime esas kazancı olan bir çalışan için:
- Toplam: 18.750 TL SGK primi ödenir
- İşçi payı (yaklaşık %15): 7.500 TL
- İşveren payı (yaklaşık %22,5): 11.250 TL
Prime Esas Kazanç Bildirimi İşverenlere Düşen Sorumluluklar
İşverenler, çalışanlarının prime esas kazançlarını her ay SGK’ya bildirmekle yükümlüdür. Bu bildirimin doğru ve eksiksiz yapılması, hem yasal bir zorunluluk hem de çalışan haklarının korunması açısından önemlidir.
Bildirim Süreleri
- Aylık bildirim sistemi: Her ayın işlemleri takip eden ayın 23’üne kadar SGK’ya bildirilir
- 15 günlük bildirim sistemi: Bazı sektörlerde her ayın 15’i ile ay sonunu kapsayan dönemler için ayrı bildirimler yapılır
Yanlış Bildirim Cezaları
SGK, düşük veya yanlış prime esas kazanç bildirimi tespit ettiğinde:
- İdari para cezası: 2025 yılı için asgari ücretin iki katı olan 52.011 TL ceza uygulanabilir
- Eksik prim tahakkuku: Fark olan primler gecikme cezası ve faizi ile birlikte tahsil edilir
- Teşvik kaybı: Varsa yararlanılan SGK teşviklerinin iptal edilmesi
Prime esas kazanç (PEK), çalışma hayatının en temel kavramlarından biridir ve doğrudan sosyal güvenlik haklarını belirler. SGK’ya bildirilen bu tutar, emeklilik maaşından iş göremezlik ödeneğine, işsizlik sigortasından hastalık yardımlarına kadar birçok hakkın hesaplanmasında kullanılır.
2025 yılı itibarıyla prime esas kazanç alt sınırı 26.005,50 TL, üst sınırı ise 195.041,40 TL olarak belirlenmiştir. Çalışanların, maaş bordrolarında bildirilen prime esas kazanç tutarlarını düzenli kontrol etmeleri ve gerçek ücretlerinin altında bildirim yapılması durumunda yasal haklarını aramaları son derece önemlidir.
İşverenler de çalışanlarının prime esas kazançlarını doğru ve eksiksiz bildirerek hem yasal yükümlülüklerini yerine getirmeli hem de çalışan memnuniyetini artırmalıdır. Unutulmamalıdır ki, bugün yapılan doğru bildirimler, yarınki sosyal güvenlik haklarının teminatıdır.
Not: Bu makale, 2025 yılı güncel mevzuat ve SGK Genelgesi 2025/2 kapsamında hazırlanmıştır. Prime esas kazanç hesaplamalarında mutlaka güncel yasal düzenlemeler ve SGK genelgeleri dikkate alınmalıdır. Bireysel durumunuz için uzman danışmanlık almanızı öneririz.
